Εισαγωγή

Τα αντιβιοτικά συγκαταλέγονται στις σημαντικότερες ανακαλύψεις της σύγχρονης Ιατρικής. Χάρη σε αυτά, λοιμώξεις που κάποτε μπορούσαν να αποβούν θανατηφόρες αντιμετωπίζονται σήμερα αποτελεσματικά.

Ωστόσο, τα αντιβιοτικά δεν είναι απλά φάρμακα για τον πυρετό, τον πονόλαιμο ή τον βήχα. Δρουν μόνο εναντίον συγκεκριμένων βακτηρίων και η επιλογή τους εξαρτάται από:

• Το σημείο και το είδος της λοίμωξης.
• Το πιθανό ή απομονωμένο μικρόβιο.
• Την ηλικία και το βάρος του ασθενούς.
• Τη λειτουργία των νεφρών και του ήπατος.
• Τυχόν αλλεργίες.
• Την εγκυμοσύνη ή τον θηλασμό.
• Άλλα φάρμακα που λαμβάνονται.
• Τα δεδομένα μικροβιακής αντοχής.
• Τη βαρύτητα της κατάστασης.

Το ίδιο σύμπτωμα μπορεί να προκαλείται από ιό, βακτήριο ή άλλη αιτία. Επομένως, το γεγονός ότι κάποιος έχει πυρετό ή πονόλαιμο δεν σημαίνει αυτομάτως ότι χρειάζεται αντιβιοτικό.

Σκοπός αυτού του άρθρου είναι να εξηγήσει τις βασικές κατηγορίες και να παρουσιάσει ορισμένες γνωστές δραστικές ουσίες και εμπορικές ονομασίες που συναντώνται στην Ελλάδα. Η αναφορά τους είναι αποκλειστικά ενημερωτική και δεν αποτελεί πρόταση θεραπείας.

🧫 Τι είναι τα αντιβιοτικά;

Τα αντιβιοτικά είναι φάρμακα τα οποία σκοτώνουν ορισμένα βακτήρια ή περιορίζουν τον πολλαπλασιασμό τους.

Ο όρος «αντιβίωση» χρησιμοποιείται ευρέως στην καθημερινή γλώσσα, αλλά ο ακριβέστερος όρος για τα συγκεκριμένα φάρμακα είναι «αντιβιοτικά» ή «αντιβακτηριακά».

Ανάλογα με τη δράση τους, διακρίνονται σε:

• Βακτηριοκτόνα, τα οποία προκαλούν τον θάνατο των ευαίσθητων βακτηρίων.
• Βακτηριοστατικά, τα οποία αναστέλλουν την ανάπτυξη και τον πολλαπλασιασμό τους, επιτρέποντας στο ανοσοποιητικό σύστημα να ολοκληρώσει την αντιμετώπιση της λοίμωξης.

Η διάκριση αυτή δεν καθορίζει από μόνη της ποιο φάρμακο είναι «ισχυρότερο». Η αποτελεσματικότητα εξαρτάται κυρίως από το αν το συγκεκριμένο βακτήριο είναι ευαίσθητο στο φάρμακο και αν το αντιβιοτικό φτάνει σε κατάλληλη συγκέντρωση στο σημείο της λοίμωξης.

🦠 Πότε δεν βοηθούν τα αντιβιοτικά;

Τα αντιβιοτικά δεν αντιμετωπίζουν τους ιούς. Επομένως, συνήθως δεν ωφελούν σε:

• Κοινό κρυολόγημα.
• Γρίπη.
• Τις περισσότερες περιπτώσεις οξείας βρογχίτιδας.
• Τις περισσότερες ιογενείς φαρυγγίτιδες.
• Πολλές περιπτώσεις ρινίτιδας και ιγμορίτιδας.
• Ιογενή γαστρεντερίτιδα.
• COVID-19, όταν δεν υπάρχει παράλληλη βακτηριακή λοίμωξη.

Ο πυρετός, οι πράσινες ή κίτρινες ρινικές εκκρίσεις και ο έντονος βήχας δεν αποδεικνύουν από μόνα τους την ύπαρξη βακτηριακής λοίμωξης.

Τα αντιβιοτικά δεν επιταχύνουν την ανάρρωση από μια ιογενή λοίμωξη και δεν εμποδίζουν αυτομάτως την εμφάνιση βακτηριακής επιπλοκής. Αντίθετα, η περιττή χρήση μπορεί να προκαλέσει ανεπιθύμητες ενέργειες και να ευνοήσει τη μικροβιακή αντοχή. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας τονίζει ότι η ακατάλληλη χρήση των αντιμικροβιακών επιταχύνει την ανάπτυξη ανθεκτικών μικροοργανισμών. WHO Europe – Antimicrobial resistance

📜 Μια σύντομη ιστορία των αντιβιοτικών

Από τις φυσικές ουσίες στα πρώτα φάρμακα

Πριν από την ανακάλυψη των σύγχρονων αντιβιοτικών, οι βακτηριακές λοιμώξεις αποτελούσαν μία από τις συχνότερες αιτίες θανάτου. Ακόμη και ένα μικρό τραύμα, μια πνευμονία ή μια λοίμωξη μετά τον τοκετό μπορούσαν να έχουν πολύ σοβαρή εξέλιξη.

Στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα άρχισε η συστηματική αναζήτηση ουσιών που θα μπορούσαν να καταστρέφουν παθογόνους μικροοργανισμούς χωρίς να προκαλούν αντίστοιχη βλάβη στον άνθρωπο.

Οι σουλφοναμίδες

Κατά τη δεκαετία του 1930 εμφανίστηκαν οι σουλφοναμίδες, από τα πρώτα αποτελεσματικά συστηματικά αντιβακτηριακά φάρμακα. Η χρήση τους άλλαξε την αντιμετώπιση πολλών λοιμώξεων πριν ακόμη διαδοθεί η πενικιλίνη.

Αν και σήμερα έχουν αντικατασταθεί σε αρκετές ενδείξεις από νεότερα αντιβιοτικά, ορισμένοι συνδυασμοί σουλφοναμιδών εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται.

Η ανακάλυψη της πενικιλίνης

Το 1928 ο Σκωτσέζος μικροβιολόγος Alexander Fleming παρατήρησε ότι ένας μύκητας του γένους Penicillium εμπόδιζε την ανάπτυξη βακτηρίων σε ένα εργαστηριακό τρυβλίο.

Η παρατήρηση αυτή οδήγησε στην ανακάλυψη της πενικιλίνης. Χρειάστηκαν όμως αρκετά χρόνια και η εργασία επιστημόνων όπως ο Howard Florey και ο Ernst Boris Chain για να απομονωθεί, να παραχθεί και να χρησιμοποιηθεί θεραπευτικά σε μεγάλη κλίμακα.

Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου η παραγωγή πενικιλίνης αυξήθηκε σημαντικά. Αργότερα αναπτύχθηκαν πολλές νέες κατηγορίες αντιβιοτικών, όπως οι κεφαλοσπορίνες, οι μακρολίδες, οι τετρακυκλίνες και οι κινολόνες.

⚙️ Πώς δρουν τα αντιβιοτικά;

Τα αντιβιοτικά δεν έχουν όλα τον ίδιο μηχανισμό δράσης.

Αναστολή του βακτηριακού κυτταρικού τοιχώματος

Σε αυτή την κατηγορία ανήκουν:

• Οι πενικιλίνες.
• Οι κεφαλοσπορίνες.
• Οι καρβαπενέμες.

Εμποδίζουν τον σχηματισμό του κυτταρικού τοιχώματος, μιας δομής απαραίτητης για την επιβίωση πολλών βακτηρίων.

Αναστολή της παραγωγής πρωτεϊνών

Σε αυτή την κατηγορία περιλαμβάνονται:

• Οι μακρολίδες.
• Οι τετρακυκλίνες.
• Οι αμινογλυκοσίδες.
• Η κλινδαμυκίνη.

Συνδέονται με τα βακτηριακά ριβοσώματα και εμποδίζουν την παραγωγή πρωτεϊνών που χρειάζεται το βακτήριο.

Παρέμβαση στο γενετικό υλικό

Οι φθοριοκινολόνες αναστέλλουν ένζυμα που είναι απαραίτητα για την αντιγραφή και επιδιόρθωση του βακτηριακού DNA.

Παρέμβαση στον μεταβολισμό του βακτηρίου

Οι σουλφοναμίδες και η τριμεθοπρίμη εμποδίζουν διαδοχικά στάδια παραγωγής του φυλλικού οξέος που χρειάζονται τα βακτήρια.

🎯 Στενού και ευρέος φάσματος αντιβιοτικά

Ένα αντιβιοτικό στενού φάσματος δρα εναντίον μιας πιο περιορισμένης ομάδας βακτηρίων. Αντίθετα, ένα αντιβιοτικό ευρέος φάσματος καλύπτει περισσότερα είδη.

Το ευρύτερο φάσμα δεν σημαίνει ότι το φάρμακο είναι καλύτερο. Όταν είναι γνωστό ή ισχυρά πιθανό το υπεύθυνο μικρόβιο, προτιμάται συχνά το στενότερο αποτελεσματικό φάσμα, επειδή:

• Επηρεάζει λιγότερο τη φυσιολογική μικροχλωρίδα.
• Προκαλεί μικρότερη «πίεση επιλογής» για ανάπτυξη αντοχής.
• Μπορεί να έχει λιγότερες ανεπιθύμητες ενέργειες.
• Περιορίζει την άσκοπη έκθεση άλλων βακτηρίων.

🔬 Καλλιέργεια και αντιβιόγραμμα

Σε ορισμένες λοιμώξεις ο γιατρός μπορεί να ζητήσει δείγμα αίματος, ούρων, πτυέλων, φαρυγγικού επιχρίσματος ή άλλου υλικού.

Η καλλιέργεια μπορεί να αναγνωρίσει το βακτήριο, ενώ το αντιβιόγραμμα εξετάζει σε ποια αντιβιοτικά είναι ευαίσθητο ή ανθεκτικό.

Η θεραπεία μπορεί αρχικά να είναι εμπειρική, δηλαδή να βασίζεται στα πιθανότερα μικρόβια και στα τοπικά δεδομένα αντοχής. Όταν βγουν τα αποτελέσματα, μπορεί:

• Να συνεχιστεί το ίδιο φάρμακο.
• Να αντικατασταθεί από πιο κατάλληλο.
• Να περιοριστεί σε στενότερου φάσματος αντιβιοτικό.
• Να διακοπεί, εάν δεν επιβεβαιώνεται βακτηριακή λοίμωξη.

🧑 Αντιβιοτικά που χρησιμοποιούνται συχνά σε ενήλικες

Οι παρακάτω κατηγορίες και ονομασίες είναι ενδεικτικές. Καμία δεν αποτελεί αυτόματη επιλογή για ένα σύμπτωμα ή μια διάγνωση.

Πενικιλίνες

Αμοξικιλλίνη

Η αμοξικιλλίνη είναι β-λακταμικό αντιβιοτικό της οικογένειας των πενικιλινών.

Μπορεί να χρησιμοποιηθεί, ανάλογα με τη διάγνωση και την ευαισθησία του μικροβίου, σε ορισμένες:

• Λοιμώξεις του αναπνευστικού.
• Στρεπτοκοκκικές φαρυγγίτιδες.
• Ωτίτιδες.
• Οδοντικές λοιμώξεις.
• Ουρολοιμώξεις.
• Θεραπευτικούς συνδυασμούς για το Helicobacter pylori.

Γνωστή εμπορική ονομασία στην Ελλάδα είναι το Amoxil, ενώ κυκλοφορούν και γενόσημα αμοξικιλλίνης. Γαληνός – Amoxil

Αμοξικιλλίνη με κλαβουλανικό οξύ

Το κλαβουλανικό οξύ αναστέλλει ορισμένες β-λακταμάσες, ένζυμα με τα οποία κάποια βακτήρια αδρανοποιούν την αμοξικιλλίνη.

Ο συνδυασμός χρησιμοποιείται σε επιλεγμένες λοιμώξεις του αναπνευστικού, του δέρματος, των μαλακών μορίων, των δοντιών και άλλων περιοχών.

Γνωστές εμπορικές ονομασίες στην Ελλάδα περιλαμβάνουν:

• Augmentin
• Fugentin
• Moxiclav
• Άλλα γενόσημα αμοξικιλλίνης/κλαβουλανικού οξέος

Το ότι καλύπτει περισσότερα βακτήρια δεν σημαίνει ότι πρέπει να προτιμάται όταν αρκεί η απλή αμοξικιλλίνη. Γαληνός – Augmentin

Κεφαλοσπορίνες

Οι κεφαλοσπορίνες είναι επίσης β-λακταμικά αντιβιοτικά και χωρίζονται σε γενεές με διαφορετικό φάσμα δράσης.

Κεφουροξίμη

Η κεφουροξίμη αξετίλη χορηγείται από το στόμα σε επιλεγμένες λοιμώξεις, ανάλογα με την ένδειξη.

Γνωστή εμπορική ονομασία είναι το Zinadol. Γαληνός – Zinadol

Κεφακλόρη

Η κεφακλόρη είναι κεφαλοσπορίνη δεύτερης γενιάς. Γνωστή εμπορική ονομασία είναι το Ceclor, το οποίο έχει κυκλοφορήσει σε μορφές για ενήλικες και πόσιμο εναιώρημα. Γαληνός – Ceclor

Κεφιξίμη

Η κεφιξίμη είναι κεφαλοσπορίνη τρίτης γενιάς για χορήγηση από το στόμα. Γνωστή εμπορική ονομασία είναι το Suprax, μαζί με γενόσημα της ίδιας δραστικής ουσίας.

Οι κεφαλοσπορίνες δεν είναι εναλλάξιμες μεταξύ τους και η «νεότερη γενιά» δεν σημαίνει απαραίτητα καλύτερη επιλογή για κάθε λοίμωξη.

Μακρολίδες

Αζιθρομυκίνη

Η αζιθρομυκίνη χρησιμοποιείται σε επιλεγμένες λοιμώξεις του αναπνευστικού και σε ορισμένα άλλα βακτηριακά νοσήματα.

Γνωστές εμπορικές ονομασίες στην Ελλάδα είναι:

• Zithromax
• Azithral
• Διάφορα γενόσημα αζιθρομυκίνης

Η αζιθρομυκίνη δεν αποτελεί θεραπεία για το κοινό κρυολόγημα ή κάθε περίπτωση βήχα. Μπορεί επίσης να επηρεάσει τον καρδιακό ρυθμό σε άτομα με συγκεκριμένους παράγοντες κινδύνου ή σε συνδυασμό με ορισμένα φάρμακα. Γαληνός – Zithromax

Κλαριθρομυκίνη

Η κλαριθρομυκίνη χρησιμοποιείται σε ορισμένες λοιμώξεις του αναπνευστικού και σε θεραπευτικά σχήματα κατά του Helicobacter pylori.

Γνωστή εμπορική ονομασία είναι το Klaricid/Klacid, ανάλογα με την καταχώριση και τη μορφή, ενώ υπάρχουν και γενόσημα.

Η κλαριθρομυκίνη παρουσιάζει σημαντικές αλληλεπιδράσεις με άλλα φάρμακα, επειδή επηρεάζει ηπατικά ένζυμα που συμμετέχουν στον μεταβολισμό τους.

Τετρακυκλίνες

Δοξυκυκλίνη

Η δοξυκυκλίνη χρησιμοποιείται, ανάλογα με την περίπτωση, σε:

• Ορισμένες λοιμώξεις του αναπνευστικού.
• Ακμή.
• Χλαμυδιακές λοιμώξεις.
• Ρικετσιώσεις.
• Νόσο Lyme.
• Άλλες ειδικές λοιμώξεις.

Γνωστή εμπορική ονομασία είναι το Vibramycin, ενώ κυκλοφορούν και γενόσημα.

Μπορεί να προκαλέσει ερεθισμό του οισοφάγου και φωτοευαισθησία. Χρειάζεται να λαμβάνεται με τον τρόπο που ορίζει ο γιατρός ή το φύλλο οδηγιών και να αξιολογείται χωριστά η χρήση της σε εγκυμοσύνη και μικρές ηλικίες.

Φθοριοκινολόνες

Σε αυτή την κατηγορία ανήκουν:

• Η σιπροφλοξασίνη, με γνωστή εμπορική ονομασία Ciproxin.
• Η λεβοφλοξασίνη, με γνωστή εμπορική ονομασία Tavanic.
• Η μοξιφλοξασίνη και άλλες δραστικές ουσίες.

Μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε συγκεκριμένες ουρολοιμώξεις, λοιμώξεις του αναπνευστικού ή άλλες σοβαρές λοιμώξεις, όταν είναι κατάλληλες.

Οι φθοριοκινολόνες συνδέονται με σπάνιες αλλά δυνητικά σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες, όπως:

• Τενοντίτιδα και ρήξη τένοντα.
• Περιφερική νευροπάθεια.
• Επιδράσεις στο κεντρικό νευρικό σύστημα.
• Διαταραχές καρδιακού ρυθμού.
• Διαταραχές της γλυκόζης.
• Επιδείνωση μυασθένειας.

Για τον λόγο αυτό η χρήση τους πρέπει να περιορίζεται στις περιπτώσεις όπου το αναμενόμενο όφελος υπερτερεί των κινδύνων.

Αντιβιοτικά για ουρολοιμώξεις

Φωσφομυκίνη

Η φωσφομυκίνη χρησιμοποιείται σε επιλεγμένες περιπτώσεις μη επιπλεγμένης κυστίτιδας, έπειτα από ιατρική αξιολόγηση.

Γνωστή εμπορική ονομασία είναι το Monuril/Monurol, ανάλογα με το προϊόν και την καταχώριση, ενώ υπάρχουν και άλλα σκευάσματα φωσφομυκίνης.

Δεν είναι κατάλληλη για κάθε ουρολοίμωξη και δεν υποκαθιστά την καλλιέργεια ούρων όταν αυτή απαιτείται.

Νιτροφουραντοΐνη

Η νιτροφουραντοΐνη χρησιμοποιείται κυρίως σε λοιμώξεις της κατώτερης ουροφόρου οδού. Γνωστή ονομασία στην ελληνική αγορά είναι το Furolin, μαζί με άλλα σκευάσματα ανάλογα με τη διαθεσιμότητα.

Δεν είναι κατάλληλη για όλες τις νεφρικές λοιμώξεις και η χρήση της επηρεάζεται από τη νεφρική λειτουργία.

Μετρονιδαζόλη

Η μετρονιδαζόλη δρα εναντίον αναερόβιων βακτηρίων και ορισμένων πρωτοζώων.

Μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε συγκεκριμένες:

• Οδοντικές λοιμώξεις.
• Ενδοκοιλιακές λοιμώξεις.
• Γυναικολογικές λοιμώξεις.
• Παρασιτικές λοιμώξεις.
• Θεραπευτικούς συνδυασμούς.

Γνωστή εμπορική ονομασία είναι το Flagyl.

Δεν καλύπτει τα περισσότερα κοινά αερόβια βακτήρια και δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως γενικό αντιβιοτικό για κάθε λοίμωξη.

Κλινδαμυκίνη

Η κλινδαμυκίνη μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε επιλεγμένες λοιμώξεις από ευαίσθητα βακτήρια, μεταξύ άλλων σε ορισμένες οδοντικές, δερματικές και οστικές λοιμώξεις.

Γνωστή εμπορική ονομασία είναι το Dalacin C.

Συνδέεται ιδιαίτερα με τον κίνδυνο διάρροιας από Clostridioides difficile. Επίμονη, έντονη ή αιματηρή διάρροια κατά τη διάρκεια ή μετά τη θεραπεία χρειάζεται άμεση ιατρική αξιολόγηση.

👶 Αντιβιοτικά που χρησιμοποιούνται συχνά στα παιδιά

Τα παιδιά δεν χρειάζονται απλώς μια «μικρότερη δόση ενηλίκου». Η επιλογή, η δόση, η συγκέντρωση και η διάρκεια υπολογίζονται με βάση:

• Το σωματικό βάρος.
• Την ηλικία.
• Το είδος και τη βαρύτητα της λοίμωξης.
• Τη συγκέντρωση του παιδιατρικού σκευάσματος.
• Τη νεφρική και ηπατική λειτουργία.
• Τυχόν αλλεργίες.
• Την πιθανή αντοχή του μικροβίου.

Δύο φιαλίδια με το ίδιο εμπορικό όνομα μπορεί να έχουν διαφορετική περιεκτικότητα ανά 5 ml. Επομένως, οι γονείς δεν πρέπει να μεταφέρουν μόνοι τους τον αριθμό των ml από παλαιότερη θεραπεία ή από άλλο παιδί.

Αμοξικιλλίνη

Η αμοξικιλλίνη αποτελεί συχνή επιλογή σε ορισμένες παιδιατρικές βακτηριακές λοιμώξεις, όπως:

• Οξεία μέση ωτίτιδα.
• Επιβεβαιωμένη στρεπτοκοκκική φαρυγγίτιδα.
• Ορισμένες πνευμονίες.
• Επιλεγμένες οδοντικές ή άλλες λοιμώξεις.

Κυκλοφορεί σε παιδιατρικές μορφές πόσιμου εναιωρήματος, με γνωστό παράδειγμα το Amoxil, καθώς και σε γενόσημα.

Αμοξικιλλίνη με κλαβουλανικό οξύ

Χρησιμοποιείται όταν υπάρχουν συγκεκριμένες ενδείξεις για ευρύτερη κάλυψη ή πιθανότητα παραγωγής β-λακταμασών.

Γνωστές εμπορικές ονομασίες είναι:

• Augmentin
• Fugentin
• Moxiclav
• Άλλα ισοδύναμα σκευάσματα

Τα παιδιατρικά εναιωρήματα κυκλοφορούν σε διαφορετικές αναλογίες αμοξικιλλίνης και κλαβουλανικού οξέος. Δεν είναι όλα ισοδύναμα ως προς τον όγκο που πρέπει να χορηγηθεί.

Αζιθρομυκίνη

Η αζιθρομυκίνη μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε ειδικές περιπτώσεις, όπως ορισμένες άτυπες λοιμώξεις ή όταν υπάρχει συγκεκριμένος λόγος αποφυγής άλλου αντιβιοτικού.

Γνωστές ονομασίες περιλαμβάνουν:

• Zithromax
• Azithral
• Γενόσημα αζιθρομυκίνης

Δεν πρέπει να επιλέγεται αυτόματα επειδή χορηγείται συνήθως για λιγότερες ημέρες. Η ακατάλληλη χρήση των μακρολιδών συμβάλλει σημαντικά στην αντοχή των μικροβίων.

Κλαριθρομυκίνη

Η κλαριθρομυκίνη διατίθεται και σε πόσιμο εναιώρημα για συγκεκριμένες παιδιατρικές ενδείξεις.

Γνωστή εμπορική ονομασία είναι το Klaricid/Klacid, μαζί με γενόσημα.

Κεφακλόρη

Η κεφακλόρη, γνωστή από το Ceclor, έχει κυκλοφορήσει και σε παιδιατρικό εναιώρημα. Χρησιμοποιείται μόνο όταν η συγκεκριμένη κεφαλοσπορίνη είναι κατάλληλη για το πιθανό ή απομονωμένο μικρόβιο.

Κεφουροξίμη

Η κεφουροξίμη, γνωστή από το Zinadol, διατίθεται σε μορφές που μπορούν να χρησιμοποιηθούν και σε παιδιά όταν συνταγογραφούνται για συγκεκριμένη ένδειξη.

Κεφιξίμη

Η κεφιξίμη, γνωστή από το Suprax, μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε επιλεγμένες παιδιατρικές λοιμώξεις. Δεν αποτελεί γενική εναλλακτική της αμοξικιλλίνης για κάθε ωτίτιδα, πονόλαιμο ή πυρετό.

📋 Οι βασικές κατηγορίες με μια ματιά

Κατηγορία	Ενδεικτικές δραστικές ουσίες	Γνωστές ονομασίες στην Ελλάδα	Βασική δράση
Πενικιλίνες	Αμοξικιλλίνη	Amoxil και γενόσημα	Αναστολή κυτταρικού τοιχώματος
Πενικιλίνη με αναστολέα β-λακταμάσης	Αμοξικιλλίνη/κλαβουλανικό	Augmentin, Fugentin, Moxiclav	Διευρυμένη προστασία της αμοξικιλλίνης από ορισμένες β-λακταμάσες
Κεφαλοσπορίνες	Κεφουροξίμη, κεφακλόρη, κεφιξίμη	Zinadol, Ceclor, Suprax	Αναστολή κυτταρικού τοιχώματος
Μακρολίδες	Αζιθρομυκίνη, κλαριθρομυκίνη	Zithromax, Azithral, Klaricid/Klacid	Αναστολή παραγωγής βακτηριακών πρωτεϊνών
Τετρακυκλίνες	Δοξυκυκλίνη	Vibramycin και γενόσημα	Αναστολή παραγωγής πρωτεϊνών
Φθοριοκινολόνες	Σιπροφλοξασίνη, λεβοφλοξασίνη	Ciproxin, Tavanic	Παρέμβαση στην αντιγραφή του DNA
Ουρολοιμώξεων	Φωσφομυκίνη, νιτροφουραντοΐνη	Monuril/Monurol, Furolin	Διαφορετικοί μηχανισμοί κατά βακτηρίων του ουροποιητικού
Νιτροϊμιδαζόλες	Μετρονιδαζόλη	Flagyl	Δράση κυρίως σε αναερόβια βακτήρια και ορισμένα πρωτόζωα
Λινκοσαμίδες	Κλινδαμυκίνη	Dalacin C	Αναστολή παραγωγής πρωτεϊνών

Οι εμπορικές ονομασίες παρατίθενται μόνο ως αναγνωρίσιμα παραδείγματα. Η άδεια, η διαθεσιμότητα, οι συσκευασίες και οι περιεκτικότητες μπορεί να μεταβάλλονται. Πριν από κάθε χρήση πρέπει να ελέγχεται η δραστική ουσία και η ακριβής περιεκτικότητα.

🥄 Σωστή χορήγηση παιδιατρικού εναιωρήματος

Όταν το αντιβιοτικό δίνεται σε υγρή μορφή:

• Η σκόνη πρέπει να ανασυσταθεί ακριβώς σύμφωνα με τις οδηγίες.
• Το φιαλίδιο συνήθως χρειάζεται καλό ανακίνημα πριν από κάθε δόση.
• Η μέτρηση πρέπει να γίνεται με τη δοσομετρική σύριγγα ή το εξάρτημα της συσκευασίας.
• Δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται κοινά κουτάλια κουζίνας.
• Πρέπει να τηρούνται οι οδηγίες φύλαξης μετά την ανασύσταση.
• Πρέπει να ελέγχεται η διάρκεια ζωής του εναιωρήματος μετά την προσθήκη νερού.
• Το υπόλοιπο φάρμακο δεν πρέπει να φυλάσσεται για μελλοντική λοίμωξη.

⚠️ Αλλεργία ή απλή ανεπιθύμητη ενέργεια;

Δεν είναι κάθε ενόχληση από ένα αντιβιοτικό αλλεργία.

Συχνές ανεπιθύμητες ενέργειες μπορεί να είναι:

• Ναυτία.
• Κοιλιακή ενόχληση.
• Ήπια διάρροια.
• Μεταλλική ή δυσάρεστη γεύση.
• Καντιντίαση.
• Ορισμένα εξανθήματα.

Πιθανή σοβαρή αλλεργική αντίδραση μπορεί να περιλαμβάνει:

• Δυσκολία στην αναπνοή.
• Συριγμό.
• Πρήξιμο στα χείλη, στη γλώσσα ή στον λαιμό.
• Γενικευμένη κνίδωση.
• Ζάλη, λιποθυμία ή απότομη πτώση της πίεσης.

Σε αυτά τα συμπτώματα χρειάζεται άμεση επείγουσα βοήθεια.

Η ανακριβής καταγραφή «αλλεργίας στην πενικιλίνη» μπορεί να οδηγήσει μελλοντικά στη χρήση ευρύτερου ή λιγότερο κατάλληλου αντιβιοτικού. Από την άλλη πλευρά, μια πραγματική σοβαρή αντίδραση δεν πρέπει να αγνοείται. Η φύση και ο χρόνος εμφάνισης της αντίδρασης χρειάζεται να καταγράφονται αναλυτικά και να αξιολογούνται από γιατρό ή αλλεργιολόγο.

🚽 Διάρροια και διαταραχή του μικροβιώματος

Τα αντιβιοτικά δεν επηρεάζουν μόνο το υπεύθυνο παθογόνο. Μπορούν να μεταβάλουν και μέρος της φυσιολογικής μικροχλωρίδας του εντέρου, του δέρματος και άλλων περιοχών.

Αυτό μπορεί να προκαλέσει:

• Διάρροια.
• Φούσκωμα.
• Κοιλιακή δυσφορία.
• Καντιντίαση.
• Υπερανάπτυξη ανθεκτικών μικροοργανισμών.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν η διάρροια είναι:

• Πολύ συχνή ή υδαρής.
• Αιματηρή.
• Συνοδεύεται από υψηλό πυρετό.
• Συνοδεύεται από έντονο κοιλιακό πόνο.
• Εμφανίζεται κατά τη θεραπεία ή αρκετές εβδομάδες αργότερα.

Τα συμπτώματα αυτά μπορεί να σχετίζονται με λοίμωξη από Clostridioides difficile και χρειάζονται ιατρική εκτίμηση. Οι ανεπιθύμητες ενέργειες των αντιβιοτικών μπορεί να κυμαίνονται από ήπιες μέχρι σοβαρές αλλεργικές αντιδράσεις και κολίτιδα από C. difficile. CDC – Antibiotic Do’s and Don’ts

🛡️ Τι είναι η μικροβιακή αντοχή;

Μικροβιακή αντοχή σημαίνει ότι τα βακτήρια εξελίσσονται και δεν επηρεάζονται πλέον επαρκώς από ένα αντιβιοτικό που παλαιότερα μπορούσε να τα καταστρέψει.

Δεν είναι το σώμα του ασθενούς που «συνηθίζει» το φάρμακο. Είναι τα βακτήρια που αποκτούν ή επιλέγουν μηχανισμούς επιβίωσης.

Τα ανθεκτικά βακτήρια μπορούν:

• Να επιβιώνουν παρά τη θεραπεία.
• Να πολλαπλασιάζονται.
• Να μεταδίδονται σε άλλους ανθρώπους.
• Να προκαλούν λοιμώξεις που απαιτούν πιο σύνθετα ή τοξικά φάρμακα.
• Να αυξάνουν τη διάρκεια νοσηλείας και τον κίνδυνο επιπλοκών.

Ο ΕΟΔΥ επισημαίνει ότι τα ανθεκτικά μικρόβια δεν καταστρέφονται από τα αντιβιοτικά και μπορούν να μεταφέρουν την αντοχή στις επόμενες γενιές τους. ΕΟΔΥ – Μικροβιακή αντοχή

Η Ελλάδα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει σοβαρό πρόβλημα υψηλής κατανάλωσης αντιβιοτικών και μικροβιακής αντοχής, τόσο στην κοινότητα όσο και στα νοσοκομεία.

❌ Συνήθειες που ευνοούν την αντοχή

Η ανάπτυξη αντοχής διευκολύνεται από:

• Τη λήψη αντιβιοτικού για ιογενή λοίμωξη.
• Την επιλογή φαρμάκου χωρίς ιατρική διάγνωση.
• Τη χρήση υπολοίπων από παλαιότερη θεραπεία.
• Τον δανεισμό φαρμάκου από άλλο άτομο.
• Τη λανθασμένη δόση ή συχνότητα.
• Την αυθαίρετη αλλαγή της διάρκειας.
• Την παράλειψη δόσεων.
• Τη χρήση αντιβιοτικού ευρέος φάσματος όταν αρκεί στενότερο.
• Τη χρήση χωρίς καλλιέργεια όταν αυτή είναι απαραίτητη.
• Την ανεπαρκή πρόληψη και τον έλεγχο λοιμώξεων.

✅ Πώς λαμβάνεται σωστά ένα αντιβιοτικό;

Το αντιβιοτικό πρέπει να λαμβάνεται:

• Μόνο όταν συνταγογραφηθεί για τη συγκεκριμένη λοίμωξη.
• Στη δόση και στα χρονικά διαστήματα που ορίστηκαν.
• Για ακριβώς τη διάρκεια που έχει καθορίσει ο γιατρός.
• Με ή χωρίς φαγητό, ανάλογα με το συγκεκριμένο σκεύασμα.
• Με προσοχή στις αλληλεπιδράσεις με άλλα φάρμακα, συμπληρώματα ή αντιόξινα.
• Χωρίς μοίρασμα με άλλα άτομα.
• Χωρίς αυθαίρετη επανέναρξη σε μελλοντικά συμπτώματα.

Η θεραπεία δεν πρέπει να διακόπτεται, να παρατείνεται ή να τροποποιείται επειδή ο ασθενής αισθάνθηκε καλύτερα ή επειδή τα συμπτώματα επιμένουν. Σε οποιαδήποτε τέτοια περίπτωση χρειάζεται επικοινωνία με τον γιατρό.

💊 Αλληλεπιδράσεις που χρειάζονται προσοχή

Ανάλογα με το αντιβιοτικό, μπορεί να υπάρχουν αλληλεπιδράσεις με:

• Αντιπηκτικά.
• Αντιαρρυθμικά.
• Ορισμένες στατίνες.
• Αντιεπιληπτικά.
• Μεθοτρεξάτη.
• Ανοσοκατασταλτικά.
• Αντιόξινα.
• Σκευάσματα σιδήρου, ασβεστίου, μαγνησίου ή ψευδαργύρου.
• Φάρμακα που επηρεάζουν το διάστημα QT του καρδιογραφήματος.
• Άλλα αντιβιοτικά.

Για παράδειγμα, οι τετρακυκλίνες και ορισμένες κινολόνες μπορεί να απορροφώνται λιγότερο όταν λαμβάνονται κοντά σε αντιόξινα ή συμπληρώματα μετάλλων. Η κλαριθρομυκίνη μπορεί να αυξήσει τα επίπεδα ορισμένων άλλων φαρμάκων.

Ο γιατρός και ο φαρμακοποιός πρέπει να γνωρίζουν ολόκληρη τη φαρμακευτική αγωγή του ασθενούς.

🤰 Εγκυμοσύνη και θηλασμός

Δεν είναι όλα τα αντιβιοτικά κατάλληλα σε κάθε στάδιο της εγκυμοσύνης ή κατά τον θηλασμό.

Η επιλογή εξαρτάται από:

• Το τρίμηνο της εγκυμοσύνης.
• Το είδος και τη βαρύτητα της λοίμωξης.
• Τη διέλευση του φαρμάκου στον πλακούντα ή στο μητρικό γάλα.
• Την ηλικία και την κατάσταση του βρέφους.
• Την ύπαρξη ασφαλέστερης εναλλακτικής.

Οι έγκυες και οι θηλάζουσες δεν πρέπει να ξεκινούν αντιβιοτικό από παλαιότερη συνταγή ή σύσταση τρίτου προσώπου. Παράλληλα, μια πραγματική βακτηριακή λοίμωξη δεν πρέπει να μένει χωρίς θεραπεία λόγω φόβου· χρειάζεται επιλογή του κατάλληλου φαρμάκου από γιατρό.

🧊 Τι κάνουμε με τα αντιβιοτικά που περίσσεψαν;

Τα περισσεύματα δεν πρέπει:

• Να φυλάσσονται για την επόμενη λοίμωξη.
• Να δίνονται σε συγγενή ή φίλο.
• Να απορρίπτονται στην τουαλέτα ή στον νεροχύτη.
• Να χρησιμοποιούνται μετά τη λήξη ή μετά το επιτρεπόμενο διάστημα φύλαξης ενός εναιωρήματος.

Μπορούν να παραδίδονται στους ειδικούς πράσινους κάδους συλλογής ληγμένων ή αχρησιμοποίητων φαρμάκων στα φαρμακεία, σύμφωνα με τις διαθέσιμες τοπικές οδηγίες.

🇬🇷 Πώς χορηγούνται τα αντιβιοτικά στην Ελλάδα;

Στην Ελλάδα τα συστηματικά αντιβιοτικά χορηγούνται κατά κανόνα με ιατρική συνταγή. Η ηλεκτρονική συνταγογράφηση των αντιβιοτικών εφαρμόζεται υποχρεωτικά, με ειδικές εξαιρέσεις που προβλέπει η νομοθεσία. Νόμος 4675/2020 – τρόπος διάθεσης αντιβιοτικών

Η συνταγογράφηση δεν είναι τυπική διαδικασία. Επιτρέπει στον γιατρό να αξιολογήσει:

• Αν πρόκειται πιθανότατα για βακτηριακή λοίμωξη.
• Αν χρειάζεται εργαστηριακή εξέταση.
• Ποια δραστική ουσία είναι καταλληλότερη.
• Τη σωστή δόση και διάρκεια.
• Τις αλλεργίες και τις αλληλεπιδράσεις.
• Την ανάγκη επανεξέτασης.

🚨 Πότε χρειάζεται άμεση ιατρική αξιολόγηση;

Άμεση επικοινωνία με γιατρό ή επείγουσα βοήθεια χρειάζεται όταν εμφανίζονται:

• Δυσκολία στην αναπνοή ή πρήξιμο στο πρόσωπο και στον λαιμό.
• Γενικευμένη κνίδωση, λιποθυμία ή συμπτώματα αναφυλαξίας.
• Έντονη ή αιματηρή διάρροια.
• Σοβαρό εξάνθημα με φουσκάλες ή αποκόλληση του δέρματος.
• Ίκτερος ή πολύ σκουρόχρωμα ούρα.
• Σύγχυση, έντονη υπνηλία ή σπασμοί.
• Επίμονοι έμετοι και αδυναμία λήψης υγρών.
• Σημεία αφυδάτωσης.
• Επιδείνωση παρά τη θεραπεία.
• Έντονος πόνος ή υψηλός πυρετός που επιμένει.
• Συμπτώματα σήψης, όπως μεγάλη αδυναμία, γρήγορη αναπνοή, σύγχυση ή ψυχρό και ωχρό δέρμα.

Σε βρέφος κάτω των τριών μηνών, θερμοκρασία 38°C ή μεγαλύτερη χρειάζεται άμεση παιδιατρική αξιολόγηση και όχι χορήγηση παλαιού αντιβιοτικού στο σπίτι.

❓ Συχνές παρανοήσεις

«Έχω πυρετό, άρα χρειάζομαι αντιβιοτικό»

Ο πυρετός είναι σύμπτωμα και όχι διάγνωση. Μπορεί να οφείλεται σε ιογενή, βακτηριακή ή μη λοιμώδη αιτία.

«Οι πράσινες εκκρίσεις σημαίνουν μικρόβιο»

Το χρώμα των εκκρίσεων μπορεί να αλλάξει και κατά τη διάρκεια μιας ιογενούς λοίμωξης. Δεν αρκεί από μόνο του για να καθορίσει θεραπεία.

«Το πιο ισχυρό αντιβιοτικό είναι πάντα καλύτερο»

Το κατάλληλο αντιβιοτικό είναι εκείνο που καλύπτει το πιθανό ή επιβεβαιωμένο μικρόβιο με το στενότερο αναγκαίο φάσμα και αποδεκτή ασφάλεια.

«Αν δεν με έπιασε σε δύο ημέρες, πρέπει να πάρω άλλο»

Η αναμενόμενη ανταπόκριση διαφέρει ανάλογα με τη λοίμωξη. Η επιμονή των συμπτωμάτων μπορεί να σημαίνει λανθασμένη διάγνωση, ανθεκτικό μικρόβιο, επιπλοκή ή απλώς ότι χρειάζεται περισσότερος χρόνος. Η αλλαγή γίνεται μόνο μετά από ιατρική επανεκτίμηση.

«Μου είχε κάνει καλό παλιότερα, άρα μπορώ να το ξαναπάρω»

Παρόμοια συμπτώματα μπορεί να έχουν διαφορετική αιτία. Επιπλέον, το μικρόβιο και η ευαισθησία του μπορεί να είναι διαφορετικά.

«Το παιδί χρειάζεται το ίδιο φάρμακο, αλλά σε λιγότερα ml»

Η παιδιατρική δόση υπολογίζεται με βάση το βάρος, τη διάγνωση και τη συγκέντρωση του σκευάσματος. Τα ml δεν μεταφέρονται από παιδί σε παιδί ή από ένα φιαλίδιο σε άλλο.

✅ Επίλογος

Τα αντιβιοτικά αποτελούν πολύτιμα φάρμακα όταν υπάρχει βακτηριακή λοίμωξη που χρειάζεται θεραπεία. Δεν είναι όμως φάρμακα για κάθε πυρετό, βήχα, πονόλαιμο ή συνάχι και δεν έχουν δράση εναντίον των ιών.

Στην ελληνική αγορά υπάρχουν πολλές δραστικές ουσίες και εμπορικές ονομασίες, όπως:

• Αμοξικιλλίνη – Amoxil και γενόσημα.
• Αμοξικιλλίνη/κλαβουλανικό – Augmentin, Fugentin, Moxiclav.
• Αζιθρομυκίνη – Zithromax, Azithral.
• Κλαριθρομυκίνη – Klaricid/Klacid και γενόσημα.
• Κεφουροξίμη – Zinadol.
• Κεφακλόρη – Ceclor.
• Κεφιξίμη – Suprax.
• Δοξυκυκλίνη – Vibramycin.
• Σιπροφλοξασίνη – Ciproxin.
• Λεβοφλοξασίνη – Tavanic.
• Μετρονιδαζόλη – Flagyl.
• Κλινδαμυκίνη – Dalacin C.
• Φωσφομυκίνη – Monuril/Monurol.
• Νιτροφουραντοΐνη – Furolin.

Η αναγνωρισιμότητα ενός προϊόντος δεν το καθιστά κατάλληλο για μια συγκεκριμένη λοίμωξη. Η σωστή θεραπεία βασίζεται στη διάγνωση, στην ηλικία, στο βάρος, στο ιστορικό, στην πιθανή αντοχή και, όταν χρειάζεται, στην καλλιέργεια και στο αντιβιόγραμμα.

Η υπεύθυνη χρήση προστατεύει τόσο τον ασθενή όσο και την αποτελεσματικότητα των αντιβιοτικών για ολόκληρη την κοινωνία.

Ενδεικτικές επιστημονικές πηγές

• Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας – Μικροβιακή αντοχή
• WHO Europe – Αντιβιοτικά και μικροβιακή αντοχή
• ΕΟΔΥ – Μικροβιακή αντοχή και λοιμώξεις
• CDC – Ορθή χρήση αντιβιοτικών
• CDC – Αντιβιοτικά και μικροβιακή αντοχή
• ΕΟΠΥΥ – Ηλεκτρονική συνταγογράφηση
• Νόμος 4675/2020 – Διάθεση αντιβιοτικών
• Γαληνός – Ελληνικός οδηγός φαρμάκων
• ΕΟΦ – Εθνικός Οργανισμός Φαρμάκων

‼️ Το Listarxos είναι ένα προσωπικό σημειωματάριο γνώσεων, εμπειριών και σκέψεων ✍️

Το κείμενο έχει ενημερωτικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα και δεν αποτελεί εξατομικευμένη ιατρική συμβουλή. Τα αντιβιοτικά πρέπει να λαμβάνονται μόνο μετά από ιατρική αξιολόγηση και συνταγογράφηση. Η επιλογή δραστικής ουσίας, δόσης, φαρμακοτεχνικής μορφής και διάρκειας θεραπείας γίνεται αποκλειστικά από τον θεράποντα γιατρό ή παιδίατρο.